Tandsteen: wat is het en hoe kun je het verwijderen?

Tandsteen ontstaat wanneer tandplak op tanden of kiezen blijft zitten en vervolgens verkalkt. In tegenstelling tot zachte tandplak kun je tandsteen niet meer wegpoetsen. Het moet professioneel worden verwijderd. Door tandplak dagelijks goed te verwijderen kun je wel helpen voorkomen dat er nieuw tandsteen ontstaat.

Kort antwoord

Tandsteen is verharde, verkalkte tandplak die stevig vastzit aan tanden en kiezen. Je kunt bestaand tandsteen niet betrouwbaar verwijderen met normaal poetsen, tandpasta of een elektrische tandenborstel. Laat het daarom verwijderen door een mondzorgprofessional en richt je thuis vooral op het goed verwijderen van tandplak om nieuwe tandsteenvorming te beperken.

In één oogopslag

Wat is tandsteen?

Tandsteen is tandplak die is verkalkt en daardoor hard is geworden.

Op tanden en kiezen ontstaat voortdurend tandplak: een zachte, plakkerige biofilm waarin onder andere bacteriën zitten. Wanneer tandplak langere tijd op het tandoppervlak achterblijft, kunnen mineralen uit het speeksel ervoor zorgen dat deze laag verkalkt. Zo ontstaat tandsteen.

Het belangrijke verschil is dat zachte tandplak nog met goede dagelijkse mondverzorging kan worden verwijderd. Tandsteen zit daarentegen stevig vast aan het tandoppervlak en verdwijnt niet meer door normaal poetsen.

Tandsteen zelf is bovendien ruw. Daardoor kan nieuwe tandplak zich er gemakkelijk aan hechten, waardoor het moeilijker wordt om de tanden en de tandvleesrand goed schoon te houden. Ook in ons artikel over tandvleesontsteking (gingivitis) leggen we uit dat achtergebleven tandplak kan verkalken tot tandsteen en zo plaquecontrole lastiger kan maken.

Wat is het verschil tussen tandplak en tandsteen?

Tandplak en tandsteen worden vaak door elkaar gehaald, maar zijn niet hetzelfde.

Het belangrijkste om te onthouden is daarom: Tandplak kun je zelf verwijderen. Tandsteen niet.

Juist door tandplak dagelijks goed weg te halen, verklein je de kans dat deze laag verkalkt tot tandsteen.

Hoe ontstaat tandsteen?

Tandsteen ontstaat stap voor stap.

Eerst vormt zich tandplak op het tandoppervlak. Wordt deze plak niet goed verwijderd, dan kan de laag door mineralen uit het speeksel verharden en verkalken. Het resultaat is een harde afzetting die stevig aan tanden of kiezen vastzit.

Waarom krijgt de één meer tandsteen dan de ander?

Niet iedereen vormt even snel of evenveel tandsteen.

Hoeveel tandsteen iemand krijgt, kan onder andere samenhangen met:

• hoeveel tandplak achterblijft;
• hoe goed tanden en kiezen dagelijks worden gereinigd;
• de samenstelling en hoeveelheid van het speeksel;
• moeilijk bereikbare plaatsen in het gebit;
• aanwezige tandheelkundige voorzieningen;
• persoonlijke mondsituatie.

Daarom kunnen twee mensen met ogenschijnlijk vergelijkbare poetsgewoontes toch verschillende hoeveelheden tandsteen ontwikkelen.

Veel tandsteen betekent overigens niet automatisch dat iemand zijn gebit “slecht verzorgt”. Het betekent wel dat extra aandacht voor plaquecontrole en professionele reiniging nodig kan zijn.

Waar ontstaat tandsteen vaak?

Tandsteen ontstaat vaak op plaatsen waar tandplak gemakkelijk achterblijft.

Voorbeelden zijn:

• tussen tanden en kiezen;
• achter de voortanden;
• langs de tandvleesrand;
• vlak onder het tandvlees;
• rond moeilijk bereikbare plekken.

Met name plekken onder het tandvlees en achter en tussen tanden zijn plekken waar tandsteen vaak ontstaat doordat deze tijdens het poetsen gemakkelijker worden gemist.

Hoe herken je tandsteen?

Tandsteen voelt meestal hard aan en zit stevig vast.

Je kunt soms een harde, ruwe rand langs tanden of kiezen zien of voelen. De kleur kan variëren van witachtig of geel tot bruin of donkerder.

Toch kun je niet al het tandsteen zelf zien. Tandsteen kan ook onder de tandvleesrand aanwezig zijn.

Geel, bruin of zwart tandsteen

Tandsteen boven de tandvleesrand is vaak witachtig of geel, maar kan door aanslag donkerder verkleuren.

Bruine of donkere afzettingen kunnen bijvoorbeeld samenhangen met externe verkleuring, maar niet iedere verkleuring op een tand is automatisch tandsteen.

Zie je een hard geel, bruin of donker randje en weet je niet wat het is? Laat het dan beoordelen tijdens een tandheelkundige controle of gebitsreiniging.

Probeer zo’n plek niet zelf met een scherp voorwerp weg te krabben.

Tandsteen boven en onder het tandvlees

Tandsteen kan zowel boven als onder de tandvleesrand voorkomen.

Tandsteen dat zichtbaar boven het tandvlees ligt wordt ook wel supragingivaal tandsteen genoemd.

Tandsteen onder de tandvleesrand noemen we subgingivaal tandsteen. Dat kun je zelf meestal niet goed zien en het kan voorkomen in verdiepte ruimtes tussen tand en tandvlees.

Een mondhygiënist kan niet alleen tandsteen en aanslag verwijderen, maar zo nodig ook worteloppervlakken reinigen en gladmaken.

Is tandsteen schadelijk voor je gebit?

Tandsteen is niet hetzelfde als tandbederf en “vreet” tanden niet rechtstreeks weg.

Het probleem is vooral dat het harde en ruwe oppervlak moeilijk zelf schoon te maken is. Nieuwe tandplak kan zich gemakkelijk aan tandsteen hechten. Daardoor kunnen bacteriën langdurig langs de tandvleesrand aanwezig blijven.

Dat kan bijdragen aan tandvleesproblemen.

Tandsteen en tandvleesontsteking

De belangrijkste oorzaak van tandvleesontsteking is tandplak.

Tandsteen maakt het echter moeilijker om tandplak volledig te verwijderen. Daardoor kan tandvlees rood, gezwollen of bloedend blijven wanneer plaque zich rondom het tandsteen ophoopt.

Heb je naast tandsteen ook bloedend of ontstoken tandvlees? Lees dan ons uitgebreide artikel over tandvleesontsteking (gingivitis).

Tandsteen en parodontitis

Bij parodontitis heeft de ontsteking zich vanuit het tandvlees verder uitgebreid naar de diepere steunweefsels rond tanden en kiezen.

In verdiepte pockets kan tandplak aanwezig blijven en gedeeltelijk verkalken tot tandsteen.

Tandsteen onder de tandvleesrand moet daarom professioneel worden aangepakt als onderdeel van de behandeling van parodontale problemen.

Wil je meer weten over diepere tandvleesontsteking? Lees dan ons artikel over parodontitis.

Kun je tandsteen zelf verwijderen?

Probeer bestaand tandsteen niet zelf weg te krabben met scherpe of metalen hulpmiddelen.

Tandsteen zit stevig vast en professionele verwijdering vraagt om geschikte instrumenten en kennis van de tand- en tandvleesanatomie.

Zelf krabben kan onder andere leiden tot:

• beschadiging of irritatie van het tandvlees;
• verwondingen in de mond;
• schade aan tandoppervlakken;
• onvolledige verwijdering;
• het missen van tandsteen onder het tandvlees;
• het niet herkennen van een onderliggend tandvleesprobleem.

Een mondhygiënist heeft juist als taak plaque, tandsteen en aanslag professioneel te verwijderen.

Het veiligste uitgangspunt is daarom: verwijder thuis de zachte tandplak; laat bestaand tandsteen professioneel verwijderen.

Welke huismiddeltjes verwijderen tandsteen niet?

Online zijn veel tips te vinden om tandsteen thuis op te lossen of weg te schrapen. Veel van deze methoden zijn echter niet effectief en kunnen het gebit beschadigen.

Vooral het gebruik van zure middelen zoals azijn of citroen is geen goede methode. Zuren kunnen het tandglazuur aantasten.

Ook een zelfgekocht metalen krabbertje maakt professionele instrumentatie niet automatisch veilig om thuis uit te voeren.

Kan een elektrische tandenborstel tandsteen verwijderen?

Nee. Een elektrische tandenborstel kan bestaand hard tandsteen niet betrouwbaar verwijderen.

Een elektrische tandenborstel kan wel heel nuttig zijn om zachte tandplak dagelijks goed te verwijderen. Dat verschil is belangrijk.

Door tandplak consequent te verwijderen kun je helpen voorkomen dat deze laag langere tijd blijft zitten en verder verkalkt tot tandsteen.

Heb je al harde afzettingen op je tanden? Dan is een professionele reiniging nodig om die weg te halen.

Kan tandpasta tandsteen verwijderen?

Tandpasta verwijdert bestaand hard tandsteen niet.

Een fluoridetandpasta hoort wel bij een goede dagelijkse mondverzorging en helpt samen met zorgvuldig poetsen om tandplak te verwijderen.

Sommige tandpasta’s worden specifiek aangeboden met claims rond tandsteenvorming of plaquecontrole. Ook daarbij geldt dat ze geen vervanging zijn voor professionele verwijdering van tandsteen dat al gevormd is.

Verwacht dus niet dat een tandpasta een harde tandsteenlaag oplost.

Hoe wordt tandsteen professioneel verwijderd?

Wanneer tandsteen eenmaal is gevormd, kan een tandarts, mondhygiënist of andere daarvoor bevoegde mondzorgprofessional het professioneel verwijderen.

Daarbij kunnen verschillende instrumenten worden gebruikt. Een behandelaar kan tandsteen bijvoorbeeld verwijderen:

• met handinstrumenten;
• met ultrasone apparatuur die tandsteen helpt los te trillen.

Na de reiniging kunnen de tanden zo nodig worden gepolijst om aanslag te verwijderen en het tandoppervlak gladder te maken.

Welke behandeling nodig is, hangt af van de hoeveelheid tandsteen, de plaats ervan en de conditie van het tandvlees.

Doet tandsteen verwijderen pijn?

Dat verschilt.

Bij een kleine hoeveelheid tandsteen boven het tandvlees kan de behandeling weinig gevoelig zijn. Is het tandvlees ontstoken, zijn tandhalzen gevoelig of moet er dieper onder het tandvlees worden gereinigd, dan kan de behandeling gevoeliger zijn.

Een mondhygiënist kan bij bepaalde behandelingen zo nodig lokale verdoving gebruiken. Geef daarom altijd aan wanneer je tanden of tandvlees erg gevoelig zijn.

Hoe kun je tandsteen voorkomen?

Je kunt niet garanderen dat je nooit tandsteen krijgt, maar je kunt de vorming wel helpen beperken door tandplak dagelijks goed te verwijderen voordat deze kan verkalken.

Praktisch betekent dit:

• poets twee keer per dag zorgvuldig;
• besteed aandacht aan de tandvleesrand;
• reinig ook tussen tanden en kiezen;
• gebruik ragers of tandenstokers die goed bij de ruimtes in jouw gebit passen;
• laat je mond regelmatig controleren;
• laat aanwezig tandsteen professioneel verwijderen wanneer dat nodig is.

Het belangrijkste is consistentie.

Een klein beetje tandplak dat steeds op dezelfde moeilijk bereikbare plaats achterblijft, kan uiteindelijk weer tandsteen vormen.

Welke mondverzorgingsproducten kunnen ondersteunen?

Mondverzorgingsproducten kunnen vooral helpen bij het verwijderen van tandplak en het voorkomen van nieuwe tandsteenopbouw.

Ze zijn niet bedoeld als vervanging voor professionele verwijdering van bestaand tandsteen.

Tandenborstel
Een goede handtandenborstel of elektrische tandenborstel helpt zachte tandplak van de tanden en langs de tandvleesrand te verwijderen.
Kies vooral een borstel waarmee je alle tandoppervlakken comfortabel en zorgvuldig kunt bereiken.

Ragers
Ragers zijn geschikt om tandplak uit ruimtes tussen tanden en kiezen te verwijderen wanneer daar voldoende ruimte voor is.
De juiste maat is belangrijk: de rager moet de ruimte goed reinigen zonder onnodig te forceren.

Tandenstokers
Ook tandenstokers kunnen helpen bij dagelijkse reiniging tussen tanden en kiezen.
Gebruik bij voorkeur tandenstokers die voor interdentale mondverzorging bedoeld zijn.

Fluoridetandpasta
Gebruik tweemaal daags een fluoridetandpasta als onderdeel van je normale mondverzorging.
De tandpasta verwijdert zelf geen bestaand tandsteen, maar ondersteunt samen met goed poetsen de dagelijkse gebitsverzorging.

Veelgemaakte fouten bij tandsteen

Bij tandsteen zien we een aantal veelvoorkomende misverstanden:

• denken dat harder poetsen bestaand tandsteen alsnog weg krijgt;
• met een metalen voorwerp tandsteen proberen weg te krabben;
• zure huismiddelen gebruiken om de afzetting “op te lossen”;
• alleen mondspoeling gebruiken en plaque niet mechanisch verwijderen;
• interdentale reiniging overslaan;
• wachten tot veel tandsteen zichtbaar is voordat je aandacht besteedt aan plaquecontrole;
• denken dat afwezigheid van zichtbaar tandsteen betekent dat er ook onder het tandvlees niets zit.

Vooral de eerste fout is belangrijk: harder poetsen verwijdert geen hard tandsteen en kan juist onnodig belastend zijn voor tandvlees en tandoppervlak.

Wanneer naar de tandarts of mondhygiënist?

Laat je gebit beoordelen wanneer:

• je duidelijk hard tandsteen ziet of voelt;
• het tandvlees rondom het tandsteen bloedt of gezwollen is;
• je veel of snel terugkerend tandsteen hebt;
• je slechte adem of een aanhoudende vieze smaak hebt;
• je tandvlees terugtrekt;
• tanden of kiezen losser lijken te staan;
• je vermoedt dat er tandsteen onder het tandvlees zit;
• je niet zeker weet of een verkleuring tandsteen is.

Een mondhygiënist kan de mondsituatie beoordelen, instructie geven over je dagelijkse verzorging en plaque, tandsteen en aanslag professioneel verwijderen.

Advies van Dentalshop

Bij tandsteen is het belangrijk onderscheid te maken tussen wat je thuis kunt doen en wat een mondzorgprofessional moet doen.

Thuis ligt de nadruk op het goed verwijderen van zachte tandplak met een tandenborstel en geschikte hulpmiddelen voor tussen de tanden.

Is tandplak eenmaal verkalkt tot hard tandsteen, probeer het dan niet zelf weg te krabben. Laat het professioneel verwijderen en gebruik de dagelijkse mondverzorging vervolgens om nieuwe plaqueophoping zoveel mogelijk te beperken.

Heb je daarnaast rood, gezwollen of bloedend tandvlees? Dan kan er ook sprake zijn van tandvleesontsteking en is het verstandig daar extra aandacht aan te besteden.

Samenvatting

• Tandsteen is verkalkte en verharde tandplak.
• Tandplak kun je zelf verwijderen; bestaand tandsteen kun je niet meer wegpoetsen.
• Tandsteen ontstaat vooral op plekken waar plaque langere tijd blijft zitten.
• Tandsteen kan zowel boven als onder het tandvlees voorkomen.
• Het ruwe oppervlak maakt het makkelijker voor nieuwe tandplak om zich opnieuw te hechten.
• Probeer tandsteen niet zelf met scherpe instrumenten weg te krabben.
• Een elektrische tandenborstel en tandpasta verwijderen geen bestaand tandsteen.
• Tandsteen wordt professioneel verwijderd met geschikte hand- of ultrasone instrumenten.
• Goed poetsen en reinigen tussen tanden en kiezen helpt nieuwe tandsteenvorming te beperken.
• Bij bloedend tandvlees, veel tandsteen of tekenen van diepere tandvleesproblemen is beoordeling door een mondzorgprofessional verstandig.

Veelgestelde vragen over tandsteen

Controle en actualiteit

Dit artikel is samengesteld door het Dentalshop Mondzorgteam en periodiek gecontroleerd op basis van actuele inzichten, richtlijnen en adviezen van mondzorgprofessionals. De informatie is bedoeld als algemene voorlichting en vervangt geen persoonlijk advies van een tandarts, mondhygiënist of andere relevante zorgprofessional.

Gerelateerde artikelen

• Tandvleesontsteking (gingivitis): oorzaken, symptomen en behandeling
• Bloedend tandvlees – oorzaken en oplossingen
• Parodontitis – oorzaken, symptomen en behandeling