Tandsteen verwijderen: oorzaken, behandeling en voorkomen

Tandsteen verwijderen is belangrijk voor een gezond gebit en gezond tandvlees. Tandsteen ontstaat wanneer tandplak zich ophoopt en uithardt door mineralen uit het speeksel. Eenmaal gevormd, kun je tandsteen niet meer wegpoetsen. Het is daarom belangrijk om tandsteen tijdig te laten verwijderen en nieuwe vorming zoveel mogelijk te voorkomen.

In dit artikel lees je wat tandsteen precies is, hoe het ontstaat, of je tandsteen zelf kunt verwijderen, waarom tandsteen schadelijk kan zijn en wat je kunt doen om tandsteenvorming te voorkomen.

Wat is tandsteen?

Tandsteen (ook wel tandcalculus genoemd) is verhard tandplak. Tandplak bestaat uit een kleverige laag bacteriën, voedselresten en speekseleiwitten die zich voortdurend op tanden en kiezen vormt. Wanneer tandplak niet volledig wordt verwijderd, kan deze verharden door mineralen zoals calcium en fosfaat uit het speeksel. Binnen 24 tot 72 uur verhardt dit materiaal en wordt het tandsteen. Eenmaal verhard kan tandsteen niet meer met een tandenborstel worden verwijderd.

Wat is het verschil tussen tandplak en tandsteen?

Tandplak is zacht en kan worden verwijderd door goed te poetsen en de ruimtes tussen de tanden te reinigen.
Tandsteen is verharde tandplak die vastzit aan tanden en kiezen. Zodra tandplak is veranderd in tandsteen, is professionele verwijdering meestal noodzakelijk. Dat is het cruciale verschil: tandplak poets je weg, tandsteen niet.

Kort samengevat:

• Tandplak = zachte bacterielaag
• Tandsteen = verharde tandplak
• Tandplak kun je verwijderen
• Tandsteen moet professioneel worden verwijderd

Hoe ontstaat tandsteen?

Tandsteen ontstaat wanneer tandplak langere tijd op het gebit aanwezig blijft. Binnen enkele uren na het poetsen begint zich alweer een nieuwe plaklaag te vormen. Wanneer deze laag niet volledig wordt verwijderd, kunnen mineralen uit het speeksel zich hierin afzetten. Hierdoor verhardt tandplak geleidelijk tot tandsteen. De snelheid waarmee tandsteen ontstaat verschilt per persoon.

Factoren die tandsteenvorming kunnen versnellen zijn:

• Onvoldoende poetsen en reinigen tussen de tanden
  Tandplak krijgt de tijd om te mineraliseren.
• Voeding
  Suikerrijke en koolhydraatrijke voeding voedt de bacteriën in de biofilm.
• Een beugel
  Mensen met een beugel hebben een verhoogd risico op tandplak en tandsteen. De brackets en draden maken het moeilijker om alle oppervlakken goed schoon te houden.
• Implantaten
  Ook rond implantaten kan tandsteen ontstaan. Dit verdient extra aandacht omdat ontstekingen rond implantaten kunnen leiden tot peri-implantitis.
• Droge mond (xerostomie)
  Minder speeksel betekent minder zelf herstellend vermogen van de mond, waardoor bacteriën sneller ophopen.
• De samenstelling van het speeksel
  Mensen met speeksel dat rijk is aan calcium en fosfaat bouwen sneller tandsteen op. Dit is grotendeels genetisch bepaald.
• Roken
  Tabaksgebruik verandert de speekselsamenstelling en bevordert de vorming van tandsteen.

De plekken waar tandsteen het meest voorkomt, zijn de binnenkant van de onderste voortanden (direct tegenover de speekselklieren) en de buitenkant van de bovenste kiezen. Precies de plekken waar veel mensen minder aandacht aan besteden tijdens het poetsen.

Hoe herken je tandsteen?

Tandsteen is niet altijd zichtbaar met het blote oog, maar er zijn duidelijke signalen waarop je kunt letten:

• Gele, bruine of witte harde afzettingen op de tanden, met name achter de onderste voortanden
• Bloedend tandvlees tijdens het poetsen of flossen
• Rode, gezwollen of terugwijkende tandvleesranden
• Een ruw gevoel op de tanden dat niet weggaat na poetsen
• Aanhoudende slechte adem ondanks regelmatig poetsen

Een tandplakverklikker (zoals TePe PlaqSearch) kan helpen om resterende tandplak zichtbaar te maken, maar tandsteen zelf is alleen afdoende te diagnosticeren door een tandarts of mondhygiënist.

Is tandsteen gevaarlijk?

Tandsteen zelf veroorzaakt meestal geen pijn, maar het is meer dan een cosmetisch probleem. Als het te lang blijft zitten, kan het leiden tot een reeks klinische aandoeningen:

• Gingivitis (tandvleesontsteking): de ruwe structuur van tandsteen maakt het voor bacteriën makkelijker om zich te hechten. Het tandvlees wordt rood, gezwollen en bloedt gemakkelijk.
• Parodontitis: onbehandelde gingivitis kan overgaan in parodontitis, een diepere ontsteking waarbij het kaakbot en de vezels die de tand op zijn plek houden, worden aangetast. Dit is een van de belangrijkste oorzaken van tandverlies bij volwassenen.
• Cariës (gaatjes): tandsteen biedt een ruw oppervlak waarop nog meer bacteriën hechten, wat de kans op gaatjes vergroot.
• Slechte adem (halitose): de bacteriën in tandsteen produceren zwavelverbindingen die verantwoordelijk zijn voor een onaangename mondgeur.
• Verkleurde tanden: tandsteen absorbeert pigmenten uit koffie, thee en tabak, waardoor tanden een gele, bruine of zwarte tint krijgen.

Kun je tandsteen zelf verwijderen?

Veel mensen zoeken naar manieren om tandsteen zelf te verwijderen.
Het korte antwoord is: nee, eenmaal verhard tandsteen kun je thuis niet veilig verwijderen.

Wat kun je thuis wel doen?

Voorkomen is veruit het beste. Met een consistente dagelijkse routine kun je tandplak, en daarmee tandsteen, grotendeels in de hand houden. Je kunt voorkomen dat tandplak verder verhardt door:

1. Poetsen: twee keer per dag, twee minuten
   Poets minstens twee keer per dag gedurende twee minuten. Gebruik een fluoridehoudende tandpasta, fluoride versterkt het glazuur en remt bacteriën.
   Tip: een elektrische tandenborstel verwijdert aantoonbaar meer tandplak dan een handtandenborstel.
2. Interdentaal (tussen de tanden) reinigen
   Tandplak hecht zich ook in de ruimtes tussen tanden en kiezen, plekken die een tandenborstel niet kan bereiken. Gebruik dagelijks:
   – Floss: effectief voor nauwe contactpunten.
   – Interdentale borsteltjes (ragers): bij grotere tussenruimten, implantaten of bruggen zijn ragers efficiënter dan flosdraad.
   – Waterflosser: een waterflosser zoals de Waterpik is bijzonder effectief rondom orthodontische apparatuur, implantaten en kronen, en kan de interdentale reiniging aanvullen
3. Regelmatig een mondspoeling te gebruiken
   Mondwater bereikt plekken die een tandenborstel of een rager moeilijk haalt. Een mondwater met chloorhexidine (op korte termijn, op doktersadvies) of cetylpyridiniumchloride (CPC) remt de bacteriële biofilm en vertraagt daarmee de aanmaak van tandplak en tandsteen.
4. Voeding en leefstijl
   – Beperk suikerhoudende dranken en tussendoortjes.
   – Drink voldoende water, dit spoelt losse voedselresten weg en stimuleert de speekselproductie.
   – Stop met roken: rokers ontwikkelen sneller en meer tandsteen
   – Kauw suikervrije kauwgom na de maaltijd: dit stimuleert de speekselstroom, die bacteriën neutraliseert.

Wat kun je beter niet doen?

Op internet worden allerlei methoden genoemd om tandsteen thuis te verwijderen.
Denk aan:

• Scherpe metalen hulpmiddelen
• Zelf tandsteen krabben
• Schurende middelen, zoals baking soda
• Huismiddeltjes met zuren, zoals appelazijn of citroensap

Deze methoden kunnen schade veroorzaken aan tandglazuur en tandvlees. Het risico op beschadigingen is vaak groter dan het mogelijke voordeel.

Conclusie: richt je thuis op het voorkomen van tandplak en daarmee de vorming van tandsteen. Laat bestaand tandsteen professioneel verwijderen.

Hoe verwijdert een tandarts of mondhygiënist tandsteen?

Tandsteen kan uitsluitend professioneel worden verwijderd. Probeer dit nooit zelf met scherpe voorwerpen: je raakt het glazuur en beschadigt het tandvlees, wat kan leiden tot infecties en blijvende gevoeligheid.

Een mondhygiënist of tandarts gebruikt twee bewezen methoden:

Handmatig

Met speciale haakjesinstrumenten (scalers en curetten) wordt het tandsteen voorzichtig afgeschraapt. Dit vraagt precisie en vakmanschap: de professional werkt systematisch per vlak van elke tand.

Ultrasone reiniging

Vaak wordt gebruikgemaakt van een ultrasoon apparaat. Dit apparaat trilt op hoge frequentie waardoor tandsteen loskomt van het tandoppervlak. Gelijktijdig spoelt een waterstraal de losgetrilde deeltjes weg. Deze methode is efficiënt, weinig belastend voor het glazuur en wordt door de meeste patiënten als comfortabel ervaren.

Na de behandeling: polijsten en fluoride

Na het verwijderen van tandsteen worden de tanden gepolijst met een licht schurende pasta. Dit maakt het tandoppervlak glad, zodat bacteriën en plak minder makkelijk hechten. Aansluitend wordt vaak fluoride aangebracht om het glazuur te versterken.

Frequentie: voor de meeste mensen is een professionele gebitsreiniging één à twee keer per jaar voldoende. Bij mensen met een hoger risico op parodontitis of een snelle aanbouw van tandsteen kan de mondhygiënist een hogere frequentie adviseren.

Samenvatting

• Tandsteen is verhard tandplak dat zich vormt als plak niet tijdig wordt verwijderd.
• Je kunt tandsteen niet zelf verwijderen, een tandarts of mondhygiënist is hiervoor noodzakelijk.
• Onbehandeld tandsteen kan leiden tot tandvleesontsteking, gaatjes (cariës), slechte adem en verkleuringen van het gebit.
• Voorkomen is de sleutel: poets twee keer per dag, reinig interdentaal en gebruik de juiste producten.
• Een elektrische tandenborstel, ragers/flosdraad, een goede tandpasta en mondwater vormen samen een sterk tandsteenwerend systeem.

Veelgestelde vragen over tandsteen verwijderen