Tandbederf (cariës): oorzaken, symptomen en behandeling

Tandbederf, ook wel cariës genoemd, ontstaat wanneer bacteriën in tandplak suikers en andere vergistbare koolhydraten omzetten in zuren. Hierdoor verliezen tanden en kiezen mineralen. Als dit proces vaak of langdurig plaatsvindt en onvoldoende wordt gecompenseerd door herstel, kan uiteindelijk een gaatje ontstaan.

Beginnende cariës veroorzaakt vaak nog geen klachten en kan onder bepaalde omstandigheden worden gestopt. Bij verder gevorderd tandbederf kunnen gevoeligheid, pijn en zichtbare beschadigingen ontstaan. Goede plaqueverwijdering, fluoridetandpasta en passende eet- en drinkgewoonten zijn belangrijk om tandbederf te voorkomen.

In één oogopslag

Wat is tandbederf (cariës)?

Tandbederf en cariës betekenen in de praktijk hetzelfde. Het is een proces waarbij het harde tandweefsel geleidelijk mineralen verliest. Uiteindelijk kan hierdoor een blijvende beschadiging of een gaatje ontstaan.

Een gaatje is dus eigenlijk het gevolg van een langer durend cariësproces. Dat onderscheid is belangrijk: cariës begint voordat er daadwerkelijk een zichtbaar gat in een tand of kies zit.

Gedurende de dag vinden voortdurend processen van mineraalverlies en herstel plaats. Na bepaalde eet- en drinkmomenten produceren bacteriën in tandplak zuren. Hierdoor kunnen mineralen uit het tandoppervlak verdwijnen. Speeksel en fluoride helpen het herstelproces.

Wanneer het evenwicht langdurig richting mineraalverlies verschuift, kan tandbederf zich verder ontwikkelen.

Hoe ontstaat tandbederf?

Tandbederf ontstaat niet door één afzonderlijke oorzaak. Tandplak, voeding, tijd, fluoride, speeksel en individuele gevoeligheid spelen allemaal een rol.

Tandplak, bacteriën en suikers

Op tanden en kiezen vormt zich voortdurend tandplak: een laagje met onder andere bacteriën.

Wanneer bacteriën bepaalde koolhydraten uit eten en drinken verwerken, waaronder suikers, ontstaan zuren. De zuurgraad in de tandplak daalt en het tandoppervlak kan mineralen verliezen.

Eén keer iets met suiker eten veroorzaakt daarom niet direct een gaatje. Het risico neemt vooral toe wanneer tanden gedurende langere tijd of vaak aan omstandigheden worden blootgesteld waarbij mineraalverlies optreedt.

Demineralisatie en remineralisatie

Het verlies van mineralen uit het tandoppervlak noemen we demineralisatie.

Daar staat remineralisatie tegenover: mineralen kunnen weer in het tandoppervlak worden opgenomen. Speeksel speelt hierbij een belangrijke beschermende rol. Fluoride ondersteunt het herstel en maakt het tandoppervlak beter bestand tegen nieuwe zuuraanvallen. Het gebruik van fluoride wordt daarom internationaal sterk aanbevolen voor de preventie van cariës.

Cariës ontstaat wanneer het evenwicht gedurende langere tijd te vaak richting demineralisatie verschuift.

Wat zijn oorzaken en risicofactoren van tandbederf?

Iedereen met eigen tanden en kiezen kan cariës krijgen. Sommige omstandigheden vergroten echter de kans dat het cariësproces actief wordt of blijft.

Veel eet- en drinkmomenten

Niet alleen wat je eet en drinkt is belangrijk, maar ook hoe vaak.

Bij frequente eet- en drinkmomenten krijgen tanden steeds opnieuw te maken met veranderingen in de mond die demineralisatie kunnen bevorderen. Daardoor blijft minder tijd over voor herstel.

Het actuele Nederlandse basisadvies voor mensen vanaf 5 jaar is maximaal zeven eet- en drinkmomenten per dag: drie hoofdmaaltijden en maximaal vier tussendoormomenten. Na een eet- of drinkmoment wordt geadviseerd minimaal twee uur niets te eten of drinken. Voor kinderen tot en met 4 jaar geldt vanaf het eten van vast voedsel maximaal vijf eet- en drinkmomenten per dag. Water vormt hierbij een uitzondering.

Onvoldoende verwijdering van tandplak

Wanneer tandplak onvoldoende wordt verwijderd, blijven bacteriën langer op het tandoppervlak aanwezig.

Goed poetsen is daarom een belangrijk onderdeel van cariëspreventie. Ook moeilijk bereikbare plaatsen, zoals tussen tanden en kiezen, verdienen aandacht.

Onvoldoende fluoride

Fluoride helpt tanden en kiezen minder kwetsbaar te maken voor zuuraanvallen en ondersteunt het herstel van beginnend mineraalverlies. Tweemaal per dag poetsen met een voor de leeftijd geschikte fluoridetandpasta vormt daarom de basis van het Nederlandse fluorideadvies.

Meer fluoride is overigens niet automatisch beter. Extra fluoridegebruik is vooral relevant bij een verhoogd cariësrisico en kan het beste met een tandarts of mondhygiënist worden afgestemd.

Een droge mond

Speeksel helpt zuren te neutraliseren, spoelt voedselresten weg en levert mineralen die bijdragen aan het herstel van het tandoppervlak.

Bij een verminderde speekselproductie kan deze beschermende werking afnemen. Mensen met een langdurig droge mond kunnen daardoor een verhoogd risico op cariës hebben.

Lees hier meer over in ons adviesartikel droge mond (xerostomie).

Een droge mond kan verschillende oorzaken hebben. Ook geneesmiddelen kunnen een droge mond als bijwerking hebben. Gebruik je medicijnen en ervaar je langdurige monddroogheid, bespreek dit dan met je tandarts, mondhygiënist, arts of apotheker. Stop niet zelf met voorgeschreven medicatie.

Moeilijk bereikbare plaatsen

Diepe groeven in kiezen, ruimtes tussen tanden en kiezen, randen van restauraties en blootliggende worteloppervlakken kunnen lastiger schoon te houden zijn. Op dergelijke plaatsen kan cariës gemakkelijker onopgemerkt ontstaan.

Hoe herken je tandbederf?

Tandbederf is niet altijd zelf te herkennen. Vooral beginnende cariës kan aanwezig zijn zonder pijn of andere duidelijke klachten.

Mogelijke verschijnselen zijn:

• witte, doffe of anders verkleurde plekken op het tandoppervlak;
• gevoeligheid voor koud, warm of zoet;
• pijn bij eten of kauwen;
• een zichtbaar putje of gaatje;
• voedsel dat steeds op dezelfde plaats blijft zitten;
• tand- of kiespijn.

Deze klachten bewijzen op zichzelf niet dat er sprake is van cariës. Gevoeligheid en pijn kunnen bijvoorbeeld ook andere oorzaken hebben.

Lees bij gevoeligheid ook ons artikel Gevoelige tanden en kiezen: oorzaken en wat je kunt doen.

Een tandarts kan beoordelen of daadwerkelijk sprake is van cariës en hoe actief of uitgebreid het proces is.

Wat is beginnend tandbederf?

Beginnend tandbederf betekent dat het cariësproces al veranderingen in het tandoppervlak heeft veroorzaakt, maar dat er nog niet noodzakelijk een daadwerkelijk gat aanwezig is.

Een vroege cariëslaesie kan bijvoorbeeld zichtbaar worden als een witte of doffe plek. Zulke veranderingen zijn niet altijd gemakkelijk zelf te herkennen.

Het grote verschil met gevorderde cariës is dat het tandoppervlak bij een vroege laesie nog intact kan zijn.

Kan beginnend tandbederf nog herstellen?

Een beginnende cariëslaesie zonder caviteit kan onder gunstige omstandigheden worden gestabiliseerd. Ook kan remineralisatie van aangetast tandweefsel plaatsvinden.

Daarvoor moet het evenwicht in de mond veranderen. Goede plaquecontrole, passend fluoridegebruik en aanpassing van eet- en drinkgewoonten spelen daarbij een belangrijke rol.

Dat betekent niet dat ieder beginnend plekje vanzelf volledig verdwijnt. Een tandarts of mondhygiënist kan beoordelen of een laesie actief is en welke aanpak passend is.

Is eenmaal daadwerkelijk een gat ontstaan doordat tandweefsel verloren is gegaan, dan groeit dat verloren tandweefsel niet vanzelf terug.

Waar kan tandbederf ontstaan?

Cariës kan op verschillende plaatsen ontstaan.

Op de kauwvlakken van kiezen

Kiezen hebben groeven en putjes waarin tandplak zich kan ophopen. Vooral diepe groeven kunnen moeilijk schoon te houden zijn.

Tussen tanden en kiezen

Een tandenborstel bereikt de ruimtes tussen tanden en kiezen maar beperkt. Cariës kan daardoor tussen twee gebitselementen ontstaan zonder dat je dit zelf direct ziet.

Langs de tandvleesrand en op worteloppervlakken

Wanneer een tandwortel door teruggetrokken tandvlees bloot komt te liggen, kan ook daar cariës ontstaan. Het blootliggende worteloppervlak is minder sterk gemineraliseerd dan tandglazuur en daardoor gevoeliger voor cariës.

Onder of naast een vulling of kroon

Ook een tand of kies met een bestaande restauratie kan opnieuw cariës ontwikkelen. Dit kan bijvoorbeeld ontstaan bij de overgang tussen het eigen tandweefsel en een vulling of kroon.

Een kroon of vulling maakt een tand dus niet immuun voor tandbederf.

Tandbederf bij kinderen en peuters

Cariës kan al ontstaan zodra de eerste melktanden zijn doorgebroken. Een gezond melkgebit is belangrijk voor eten, spreken en de ontwikkeling van het blijvende gebit.

Begin daarom vanaf het doorbreken van het eerste tandje met poetsen.

Volgens het actuele Nederlandse basisadvies geldt voor kinderen van 0 tot en met 4 jaar tweemaal daags poetsen met fluoridepeutertandpasta. Vanaf het moment dat een kind vast voedsel eet, wordt maximaal vijf keer per dag eten of drinken geadviseerd: drie hoofdmaaltijden en maximaal twee tussendoortjes.

Vanaf 5 jaar wordt tweemaal daags twee minuten gepoetst met fluoridetandpasta die geschikt is voor die leeftijd. Tijdens de gehele basisschoolperiode wordt ouders/verzorgers geadviseerd ’s avonds de tanden van het kind (na) te poetsen.

Geef na het laatste tandenpoetsen voor het slapen geen eten of drinken meer, behalve water.

Zie je bij je kind witte, bruine of donkere plekjes, een beschadiging of een mogelijk gaatje? Of heeft het kind pijn? Laat het gebit dan beoordelen door een tandarts.

Wat kun je zelf doen bij tandbederf?

Vermoed je dat je tandbederf hebt, dan kun je zelf veel doen om de omstandigheden in de mond te verbeteren. Je kunt echter niet zelf vaststellen hoe diep of actief een cariëslaesie is.

Richt je vooral op:

1. tweemaal per dag zorgvuldig poetsen met fluoridetandpasta;
2. tandplak ook op moeilijk bereikbare plaatsen zo goed mogelijk verwijderen;
3. het aantal eet- en drinkmomenten beperken;
4. tussen eet- en drinkmomenten voldoende tijd laten;
5. water kiezen als je tussendoor iets wilt drinken;
6. bij een droge mond de oorzaak en passende mondverzorging laten beoordelen.

Probeer een zichtbaar gaatje niet zelf te behandelen of op te vullen. Laat het door een tandarts beoordelen.

Hoe wordt tandbederf behandeld?

De behandeling hangt af van onder andere de plaats, diepte en activiteit van de cariëslaesie en van de situatie van de patiënt.

Beginnende cariës

Bij een vroege laesie zonder caviteit ligt de nadruk vaak op het stoppen van het cariësproces.

Daarbij kunnen betere plaquecontrole, passend fluoridegebruik en aanpassing van eet- en drinkgewoonten centraal staan. De mondzorgprofessional kan vervolgens controleren of de laesie stabiel wordt.

Wanneer een vulling nodig kan zijn

Wanneer tandweefsel zodanig beschadigd is dat herstel zonder restauratieve behandeling niet mogelijk is, kan een vulling nodig zijn.

De tandarts verwijdert of behandelt het aangetaste gebied volgens de gekozen behandelmethode en herstelt de vorm en functie van de tand of kies.

Diep of uitgebreid tandbederf

Wanneer cariës ver is gevorderd, kan meer tandweefsel zijn aangetast. Als de pulpa, het levende weefsel met onder andere zenuwen en bloedvaten, betrokken raakt, kan bijvoorbeeld een wortelkanaalbehandeling nodig zijn.

Bij sterk verzwakte tanden of kiezen kan een uitgebreidere restauratie nodig zijn. In sommige situaties is behoud van het gebitselement niet meer mogelijk.

Welke behandeling nodig is, kan alleen na onderzoek worden bepaald.

Hoe kun je tandbederf voorkomen?

Cariës is niet in iedere situatie volledig te voorkomen, maar je kunt het risico sterk beïnvloeden met dagelijkse mondverzorging en eet- en drinkgewoonten.

Poets tweemaal per dag met fluoridetandpasta

Fluoride vormt een belangrijk onderdeel van cariëspreventie. Het Nederlandse basisadvies is tweemaal per dag poetsen met een hoeveelheid en fluorideconcentratie die bij de leeftijd passen.

Spuug de tandpasta na het poetsen uit. Spoel bij voorkeur niet na met water, zodat fluoride langer in contact blijft met de tanden. Volg daarnaast het gebruiksadvies van de tandpasta en eventuele persoonlijke adviezen van je mondzorgprofessional.

Beperk het aantal eet- en drinkmomenten

Vanaf 5 jaar geldt als basis maximaal zeven eet- en drinkmomenten per dag: drie hoofdmaaltijden en maximaal vier tussendoormomenten. Laat na een eet- of drinkmoment bij voorkeur minimaal twee uur voorbijgaan voordat je opnieuw iets eet of drinkt. Voor kinderen tot en met 4 jaar gelden andere aantallen, zoals hierboven beschreven.

Water kun je tussendoor drinken.

Besteed aandacht aan de ruimtes tussen tanden en kiezen

Een tandenborstel reinigt niet ieder oppervlak even goed. Afhankelijk van de ruimte tussen tanden en kiezen kunnen bijvoorbeeld ragers, tandenstokers of floss geschikt zijn.

Welke methode en maat het meest passend zijn, verschilt per gebit. Een tandarts of mondhygiënist kan hierbij adviseren.

Laat je gebit periodiek controleren

Beginnende cariës geeft vaak geen klachten. Periodieke controle maakt het mogelijk veranderingen eerder te signaleren.

Hoe vaak controle nodig is, verschilt per persoon en hangt onder andere af van het individuele risico en de mondgezondheid. Een vaste regel dat iedereen precies tweemaal per jaar naar de tandarts moet, is daarom niet nodig.

Welke mondverzorgingsproducten kunnen ondersteunen?

Mondverzorgingsproducten kunnen helpen bij het voorkomen en beheersen van risicofactoren voor cariës, maar kunnen een bestaand gaatje niet zelf herstellen.

Afhankelijk van de behoefte kun je denken aan:

• fluoridetandpasta als basis van de dagelijkse cariëspreventie;
• een geschikte tandenborstel om tandplak zorgvuldig te verwijderen;
• ragers, tandenstokers of floss om passende ruimtes tussen tanden en kiezen te reinigen;
• producten voor een droge mond wanneer verminderde speekselproductie een rol speelt.

Een fluoridemondspoeling is niet standaard voor iedereen noodzakelijk. Bij cariësactiviteit kan extra fluoride worden overwogen, waaronder extra poetsen of een fluoridemondspoeling. Het actuele preventieadvies beschouwt dergelijke maatregelen als aanvullend en individueel af te stemmen.

Voorbeelden uit ons assortiment

Binnen Dentalshop zijn verschillende fluoridehoudende tandpasta’s verkrijgbaar die passen binnen de dagelijkse preventie van cariës.

Voorbeelden zijn Elmex Anti Caries Tandpasta, een fluoridehoudende tandpasta voor dagelijkse cariëspreventie, en Vitis Anticariës Tandpasta, gericht op cariëspreventie en bescherming van het tandglazuur.
Voor wie naast cariëspreventie extra aandacht wil besteden aan remineralisatie en glazuurbescherming, is Curasept Biosmalto Cariës, Erosie & Slijtage Tandpasta een specialistischer voorbeeld.

Welke tandpasta het meest passend is, hangt onder andere af van leeftijd, mondgezondheid en cariësrisico. Bij actieve cariës of een verhoogd cariësrisico kan een tandarts of mondhygiënist adviseren of aanvullende maatregelen nodig zijn.

Wanneer moet je met tandbederf naar de tandarts?

Wacht niet totdat een tand of kies veel pijn doet. Cariës kan al aanwezig zijn voordat je zelf klachten merkt.

Laat een tand of kies beoordelen wanneer je bijvoorbeeld:

• een mogelijk gaatje of een nieuwe witte, bruine of donkere plek ziet;
• aanhoudende gevoeligheid voor koud, warm of zoet ervaart;
• pijn krijgt bij kauwen;
• spontane tand- of kiespijn krijgt;
• merkt dat voedsel steeds op dezelfde plaats blijft zitten;
• een vulling, kroon of tand ziet afbreken of beschadigen;
• twijfelt of er sprake is van tandbederf.

Bij hevige pijn, zwelling, koorts of andere tekenen die kunnen passen bij een uitbreidende infectie is snelle beoordeling door een tandarts belangrijk.

Veelgemaakte fouten bij het voorkomen van tandbederf

Advies van Dentalshop

Bij tandbederf ligt de nadruk niet op één wonderproduct, maar op het beïnvloeden van het cariësproces.

De basis is tweemaal daags zorgvuldig poetsen met een passende fluoridetandpasta, tandplak goed verwijderen en voldoende rust tussen eet- en drinkmomenten creëren. Heb je ondanks goede mondverzorging regelmatig nieuwe cariës, dan is het belangrijk samen met een tandarts of mondhygiënist te onderzoeken welke factoren bij jou een rol spelen. Denk bijvoorbeeld aan eet- en drinkgewoonten, poetstechniek, moeilijk bereikbare plaatsen, een droge mond of een verhoogde individuele gevoeligheid.

Een bestaand gaatje kun je met mondverzorgingsproducten niet zelf herstellen. Laat vermoedelijk tandbederf daarom beoordelen.

Samenvatting

• Tandbederf en cariës beschrijven hetzelfde ziekteproces; een gaatje kan daarvan het uiteindelijke gevolg zijn.
• Bacteriën in tandplak kunnen koolhydraten omzetten in zuren, waardoor tanden mineralen verliezen.
• Beginnende cariës kan aanwezig zijn zonder pijn of een zichtbaar gaatje.
• Een vroege laesie zonder caviteit kan onder gunstige omstandigheden worden gestabiliseerd en remineraliseren.
• Een daadwerkelijk verloren stuk tandweefsel groeit niet vanzelf terug.
• Tweemaal daags poetsen met fluoridetandpasta is een belangrijk onderdeel van cariëspreventie.
• Ook het beperken van eet- en drinkmomenten en goede plaqueverwijdering zijn belangrijk.
• Laat mogelijke cariës beoordelen door een tandarts, zeker bij pijn, aanhoudende gevoeligheid of zichtbare veranderingen.

Veelgestelde vragen over tandbederf

Controle en actualiteit

Dit artikel is samengesteld door het Dentalshop Mondzorgteam en periodiek gecontroleerd op basis van actuele inzichten, richtlijnen en adviezen van mondzorgprofessionals. De informatie is bedoeld als algemene voorlichting en vervangt geen persoonlijk advies van een tandarts, mondhygiënist of andere relevante zorgprofessional.

Gerelateerde artikelen

• Gevoelige tanden en kiezen: oorzaken en wat je kunt doen
• Droge mond (xerostomie): oorzaken, symptomen en wat helpt echt?
• Tandsteen: wat is het en hoe kun je het verwijderen?