Verstandskiezen: klachten, verwijderen en herstel

Verstandskiezen zijn de achterste kiezen in de boven- en onderkaak. Ze breken meestal pas aan het einde van de tienerjaren of in de vroege volwassenheid door. Een verstandskies hoeft niet automatisch verwijderd te worden: als de kies goed doorkomt, gezond is en goed schoon te houden is, kan hij gewoon blijven zitten.

Problemen ontstaan vooral wanneer een verstandskies onvoldoende ruimte heeft, scheef ligt, gedeeltelijk doorbreekt of moeilijk schoon te houden is. Hierdoor kunnen tandplak, cariës (gaatjes) en ontsteking ontstaan.

In dit artikel lees je hoe verstandskiezen doorkomen, welke klachten kunnen ontstaan, wanneer verwijdering wordt overwogen en waar je na het trekken van een verstandskies op moet letten.

Verstandskiezen in één oogopslag

Wat is een verstandskies?

Een verstandskies is de derde grote kies achter in de mond. Tandartsen noemen deze kies ook wel de derde molaar of M3.

Je kunt maximaal vier verstandskiezen hebben:

• één linksboven;
• één rechtsboven;
• één linksonder;
• één rechtsonder.

Niet iedereen heeft alle vier verstandskiezen en niet iedere verstandskies komt daadwerkelijk door.

Verstandskiezen breken doorgaans later door dan de andere blijvende tanden en kiezen. Ongeveer tussen het 18e tot 22e levensjaar is een gebruikelijke periode, al kan een kies ook eerder, later of helemaal niet doorbreken.

Moeten verstandskiezen altijd verwijderd worden?

Nee. Een verstandskies hoeft niet standaard getrokken te worden.

Wanneer voldoende ruimte aanwezig is, de kies goed staat en goed schoon te houden is, kan een verstandskies zonder problemen blijven zitten.

Of verwijderen verstandig is, hangt af van meerdere factoren. Denk aan:

• de ligging van de verstandskies;
• beschikbare ruimte;
• mogelijkheid om de kies schoon te houden;
• aanwezigheid van cariës;
• ontsteking rondom de kies;
• schade aan de kies ervoor;
• leeftijd;
• verwachte risico’s van laten zitten versus verwijderen.

De KIMO-richtlijn Derde molaar is specifiek bedoeld om tandartsen en MKA-chirurgen (kaakchirurgen) te ondersteunen bij die afweging. Ook bij een verstandskies die nog geen klachten veroorzaakt kan in bepaalde situaties preventieve verwijdering worden overwogen.

Hoe merk je dat een verstandskies doorkomt?

Bij het doorbreken van een verstandskies kun je tijdelijk last krijgen van:

• druk of gevoeligheid achter in de mond;
• gevoelig tandvlees;
• pijn tijdens kauwen;
• een gedeeltelijk zichtbare kies;
• irritatie van het tandvlees rond de kies.

Pijn tijdens het doorkomen betekent niet automatisch dat de kies verwijderd moet worden. Goed schoonhouden van het gebied is belangrijk. Blijven de klachten bestaan of raakt het tandvlees ontstoken, laat de situatie dan door een tandarts beoordelen.

Wat is een half doorgekomen verstandskies?

Soms breekt een verstandskies maar gedeeltelijk door.

Een deel van de kroon is dan zichtbaar terwijl een ander deel nog door tandvlees wordt bedekt. Onder zo’n tandvleesrand kunnen voedselresten en bacteriën achterblijven.

Daardoor is het gebied vaak moeilijker schoon te houden en kan het tandvlees ontstoken raken.

Een gedeeltelijk doorgebroken verstandskies hoeft niet altijd verwijderd te worden, maar vraagt wel extra aandacht. Een tandarts kan aan de hand van onderzoek en eventueel een röntgenfoto beoordelen hoe de kies ligt en wat de verwachting is.

Wat zijn klachten van een ontstoken verstandskies?

Een ontsteking rondom een gedeeltelijk doorgebroken verstandskies wordt pericoronitis genoemd. Dit komt vooral voor rondom verstandskiezen in de onderkaak. De diagnose wordt gesteld op basis van de klachten en het klinische beeld.

Mogelijke klachten zijn:

• pijnlijk of rood tandvlees achter in de mond;
• zwelling rond de verstandskies;
• pijn bij kauwen;
• vieze smaak;
• pus;
• moeite met de mond openen;
• uitstralende pijn richting kaak of oor;
• in ernstigere situaties algemene ziekteverschijnselen.

Heb je duidelijke zwelling, moeite met slikken, problemen met het openen van de mond of voel je je ziek? Neem dan contact op met een tandarts of MKA-chirurg (kaakchirurg).

Waarom kan een verstandskies problemen geven voor de kies ervoor?

De ruimte tussen een verstandskies en de tweede grote kies kan moeilijk bereikbaar zijn met een tandenborstel of interdentaal hulpmiddel.

Daardoor kunnen daar tandplak en voedselresten achterblijven.

Dit kan problemen veroorzaken zoals:

• cariës (gaatjes) in de verstandskies;
• cariës aan de achterkant van de kies ervoor;
• tandvleesontsteking;
• schade aan het steunweefsel;
• in sommige situaties aantasting van de wortel van de naastliggende kies.

Ook mogelijke schade aan de kies vóór de verstandskies is een reden om de positie van een verstandskies te beoordelen.

Wanneer wordt een verstandskies verwijderd?

Een tandarts of MKA-chirurg (kaakchirurg) kan verwijdering overwegen wanneer een verstandskies bijvoorbeeld:

• terugkerende ontstekingen veroorzaakt;
• niet goed schoon te houden is;
• cariës heeft die moeilijk te behandelen is;
• ongunstig of scheef ligt;
• problemen veroorzaakt voor de kies ervoor;
• weinig of geen functionele waarde heeft;
• een andere relevante afwijking veroorzaakt.

Ook een klachtenvrije verstandskies kan in bepaalde situaties preventief worden verwijderd, maar dat is een individuele afweging. Daarbij moeten zowel de risico’s van de ingreep als de mogelijke toekomstige problemen van het laten zitten worden meegenomen.

Wie verwijdert een verstandskies: tandarts of kaakchirurg?

Een verstandskies kan door een tandarts of een MKA-chirurg (kaakchirurg) worden verwijderd.

Welke behandelaar geschikt is, hangt onder andere af van:

• de ligging van de kies;
• de vorm en positie van de wortels;
• hoe diep de kies ligt;
• de relatie tot omliggende structuren en zenuwen;
• de verwachte moeilijkheidsgraad van de ingreep.

Een tandarts kan hiervoor een röntgenfoto maken en zo nodig verwijzen naar een MKA-chirurg.

Hoe wordt een verstandskies verwijderd?

De behandeling gebeurt meestal onder plaatselijke verdoving.

Wanneer de kies voldoende bereikbaar is, kan deze relatief eenvoudig worden verwijderd. Bij een dieper gelegen of gedeeltelijk geïmpacteerde verstandskies kan een kleine chirurgische ingreep nodig zijn.

Daarbij kan de behandelaar:

1. het tandvlees rondom de kies openen;
2. indien nodig een kleine hoeveelheid bot verwijderen;
3. de kies in zijn geheel of in delen verwijderen;
4. de wond eventueel hechten.

Tijdens een goed werkende plaatselijke verdoving hoor of voel je mogelijk druk, beweging of trillingen, maar de behandeling hoort niet scherp pijnlijk te zijn.

Verstandskies getrokken: wat kun je daarna verwachten?

Na de ingreep ontstaat een wond in het tandvlees en kaakbot.

In de wond vormt zich een bloedstolsel. Dit stolsel is belangrijk voor de wondgenezing en moet daarom zoveel mogelijk met rust worden gelaten.

Normale verschijnselen in de eerste dagen kunnen zijn:

• pijn;
• zwelling van wang of kaak;
• lichte nabloeding;
• beperkt kunnen openen van de mond;
• gevoeligheid tijdens eten.

Zwelling wordt vaak pas na ongeveer twee tot enkele dagen het duidelijkst en neemt daarna geleidelijk af.

Wat mag je na het trekken van een verstandskies wel en niet doen?

Volg altijd eerst de persoonlijke instructies van je tandarts of MKA-chirurg. Die kunnen afwijken afhankelijk van de ingreep.

Mond niet krachtig spoelen op de eerste dag
Krachtig spoelen kan het bloedstolsel in de wond verstoren. Verschillende Nederlandse MKA-afdelingen adviseren daarom om op de dag van de ingreep zo weinig mogelijk of niet krachtig te spoelen.

Wel blijven poetsen
Je kunt de overige tanden en kiezen gewoon poetsen, maar wees voorzichtig rond de wond en eventuele hechtingen.
Vanaf de dag na de ingreep adviseren sommige MKA-afdelingen om ook het gebied rond de wond voorzichtig schoon te houden.

Voorzichtig met eten zolang de verdoving werkt
Door verdoving voel je niet goed of eten of drinken te warm is en kun je ongemerkt op lip, wang of tong bijten.
Wacht daarom met heet eten en drinken totdat de verdoving voldoende is uitgewerkt. Zacht voedsel kan de eerste dagen prettiger zijn.

Niet roken
Roken vertraagt de wondgenezing en vergroot het risico op problemen. Nederlandse MKA-afdelingen adviseren daarom om na de ingreep niet te roken.

Alcohol liever vermijden
Ook alcohol kan de wondgenezing nadelig beïnvloeden. Vermijd alcohol daarom bij voorkeur in de eerste dagen en volg eventuele aanvullende instructies van de behandelaar.

Vermijd zware inspanning
Zware lichamelijke inspanning wordt in de eerste periode na een mondchirurgische ingreep meestal afgeraden. Wanneer je weer kunt sporten hangt af van de ingreep en je herstel.

Hoe lang duurt de zwelling na het trekken van een verstandskies?

Zwelling na het verwijderen van een verstandskies is meestal normaal.

De zwelling kan de eerste twee tot enkele dagen toenemen en hoort daarna geleidelijk minder te worden. De zwelling is vaak na ongeveer twee dagen het hevigst.

Neem contact op met je behandelaar wanneer:

• de zwelling na meerdere dagen juist verder toeneemt;
• de pijn duidelijk erger wordt in plaats van minder;
• je hoge koorts krijgt;
• slikken of ademhalen moeilijker wordt;
• je je duidelijk ziek voelt.

Kun je koelen na het verwijderen van een verstandskies?

Koelen kan kort na de ingreep helpen om zwelling en ongemak te beperken. Sommige MKA-afdelingen adviseren om de wang in de eerste uren na de operatie met iets kouds te koelen.

Gebruik geen ijs rechtstreeks op de huid en volg bij voorkeur de instructies die je na de behandeling hebt meegekregen.

Wat doe je bij een nabloeding?

Een beetje bloed of rood gekleurd speeksel in de eerste uren na de ingreep kan normaal zijn.

Bij een duidelijke bloeding kun je een schoon opgevouwen gaasje op de wond leggen en daarop stevig druk uitoefenen door de tanden op elkaar te houden.

Blijft de wond ondanks aanhoudende druk flink bloeden, neem dan contact op met de behandelend tandarts of chirurg.

Spoel de mond niet krachtig om het bloed weg te krijgen; daarmee kun je het stolsel juist verstoren.

Wat is alveolitis na het trekken van een verstandskies?

Een alveolitis, vaak ook dry socket of droge tandkas genoemd, is een pijnlijke complicatie na het trekken van een tand of kies.

Hierbij verloopt de genezing van de tandkas niet normaal. Een typisch signaal is dat de pijn enkele dagen na de extractie sterk wordt of opnieuw toeneemt in plaats van geleidelijk af te nemen.

Bij hevige pijn die enkele dagen na de behandeling ontstaat, wordt geadviseerd om opnieuw contact op te nemen met de tandarts.

Probeer alveolitis niet zelf te behandelen. Laat de wond beoordelen door een tandarts of MKA-chirurg.

Hoe lang duurt de genezing van een verstandskieswond?

Het tandvlees herstelt relatief snel, maar het kaakbot heeft veel langer nodig om volledig te herstellen.

Na het verwijderen blijft aanvankelijk een opening in de kaak achter. Deze wordt gedurende de volgende weken en maanden geleidelijk opgevuld. Het botdefect is pas na enkele maanden volledig dichtgegroeid.

Het is dus normaal dat je nog enige tijd een kuiltje achter in de mond kunt voelen.

Kan er zenuwschade ontstaan bij het verwijderen van een verstandskies?

Bij het verwijderen van een verstandskies in de onderkaak lopen gevoelszenuwen in de omgeving van de wortels.

Daardoor kan na de behandeling tijdelijk een doof of prikkelend gevoel in de onderlip, kin en/of tong ontstaan.

Meestal is dit tijdelijk en vaak binnen weken verbetert. Het individuele risico hangt sterk af van de ligging van de kies en de relatie tot de zenuwen.

Wanneer moet je na het trekken contact opnemen?

Neem contact op met je tandarts of MKA-chirurg wanneer je twijfelt over het herstel, en zeker wanneer bijvoorbeeld:

• een bloeding ondanks stevige druk niet stopt;
• pijn na enkele dagen juist sterk toeneemt;
• zwelling na enkele dagen steeds erger wordt;
• je hoge koorts krijgt;
• slikken moeilijk wordt;
• er duidelijke tekenen van een ernstige infectie ontstaan;
• gevoelloosheid of andere klachten je zorgen baren.

Nederlandse MKA-afdelingen noemen toenemende pijn of zwelling na ongeveer vier tot vijf dagen en aanhoudend bloeden expliciet als redenen om contact op te nemen.

Mondverzorging rond een verstandskies

Ook wanneer een verstandskies niet verwijderd hoeft te worden is dagelijkse reiniging belangrijk.

Besteed extra aandacht aan:

• het gebied achter de laatste gewone kies;
• het tandvlees rondom een gedeeltelijk doorgebroken verstandskies;
• de ruimte tussen de verstandskies en de kies ervoor.

Een kleine borstelkop of compacte specialistische tandenborstel kan soms helpen om moeilijk bereikbare plekken achter in de mond beter schoon te houden.

Bij ontsteking, pijn of terugkerende klachten is extra poetsen alleen niet voldoende: laat de oorzaak beoordelen door een tandarts.

Producten rondom een verstandskiesbehandeling

Producten zijn bij dit onderwerp ondersteunend en geen vervanging voor behandeling.

Afhankelijk van de situatie en het advies van de behandelaar kun je denken aan:

• een zachte tandenborstel voor voorzichtige reiniging;
• een compacte of specialistische borstel voor moeilijk bereikbare plekken;
• een mondspoelmiddel wanneer dit specifiek door tandarts of MKA-chirurg is geadviseerd.

Gebruik medicinale of antibacteriële mondspoelingen na een ingreep bij voorkeur volgens de instructies van je behandelaar. Verschillende behandelcentra hanteren namelijk verschillende nazorgprotocollen, bijvoorbeeld wat betreft het moment waarop met chloorhexidine of zoutwaterreiniging wordt gestart.

Advies van Dentalshop

Een verstandskies hoeft niet automatisch verwijderd te worden. Het belangrijkste is dat de kies gezond blijft, voldoende ruimte heeft en goed schoon te houden is.

Let vooral op terugkerende pijn, ontstoken tandvlees, zwelling en problemen met reinigen. Laat zulke klachten tijdig beoordelen.

Is een verstandskies verwijderd? Bescherm dan de wond, volg de instructies van je behandelaar en blijf de rest van het gebit goed schoonhouden. Bij pijn, zwelling of bloeding die niet volgens verwachting afneemt, neem je contact op met je tandarts of MKA-chirurg (kaakchirurg).

Samenvatting

• Verstandskiezen zijn de achterste kiezen en breken meestal pas laat door.
• Een gezonde verstandskies die goed staat en goed schoon te houden is hoeft niet automatisch verwijderd te worden.
• Een gedeeltelijk doorgebroken verstandskies is moeilijker te reinigen en kan ontstoken raken.
• Ontsteking rondom een verstandskies wordt pericoronitis genoemd.
• Of een verstandskies verwijderd moet worden hangt af van de individuele situatie en risicoafweging.
• Na verwijdering zijn pijn, zwelling en lichte nabloeding gedurende de eerste dagen mogelijk.
• Spoel de wond op de eerste dag niet krachtig en blijf voorzichtig poetsen.
• Worden pijn of zwelling na enkele dagen erger of blijft de wond flink bloeden, neem dan contact op met je behandelaar.

Waar komt de naam “Verstandskies” vandaan?

Omdat de verstandskies helemaal achterin de mond staat, denken sommigen dat de naam ‘verstandskies’ is afgeleid van ‘ver staand’. Dat is niet zo. De Griekse aanduiding voor deze kiezen is ‘odontias sophias’, wat ‘tanden van wijsheid’ betekent. Die benaming is een stuk logischer: de verstandskiezen komen later door dan de andere tanden en kiezen, in een periode wanneer mensen als volwassener en wijzer beschouwd worden. In het Belgisch-Nederlands is ‘wijsheidstand’ dikwijls nog de meest gangbare aanduiding.

Veelgestelde vragen over verstandskiezen

Controle en actualiteit

Dit artikel is samengesteld door het Dentalshop Mondzorgteam en periodiek gecontroleerd op basis van actuele inzichten, richtlijnen en adviezen van mondzorgprofessionals. De informatie is bedoeld als algemene voorlichting en vervangt geen persoonlijk advies van een tandarts of MKA-chirurg.